پایگاه صهیون‌پژوهی خیبر

شبکه‌ای برای شناخت شدیدترین‌‌دشمن

مؤلفه‌های مؤثر بر خروج آمریکا از عراق: مقاومت منطقه‌ای و عوامل داخلی

رهبران کُرد در فرصت‌های مختلف با توجه به متغیرهایی نظیر تغییر فضای سیاسی داخلی عراق، شرایط منطقه‌ای و کشورهای همسایه و... همواره مقولاتی چون کردستان بزرگ و خودمختاری را در دستور کار خود داشته‌اند که مهم‌ترین نمونه آن به دوره جنگ دوم خلیج‌فارس بازمی‌گردد که طی آن کردها با استفاده از فرصت ایجادشده و از طریق سازوکارهای سازمان ملل، دولت خودمختار کردستان را تشکیل دادند.

 

پایگاه صهیون‌پژوهی خیبر، کشور عراق که پس از جنگ جهانی اول، در زمره نخستین کشورهای عربی - اسلامی می‌باشد که به استقلال دست‌یافته‌، همواره یکی از کانون‌های تاریخ‌ساز و مهم منطقه‌ای به شمار می‌آید که در شکل‌گیری گفتمان‌ها و سیاست‌های خاورمیانه نقش‌آفرین بوده است. این کشور همچنین در کنار مصر و سوریه جایگاه مهمی در شکل‌گیری فرهنگ عربی داشته‌اند.

اما در اخیتار گرفتن قدرت توسط حزب بعث (2003-1968) و زیاده‌خواهی رهبران آن موجب شد تا نه تنها این کشور از جایگاه اصیل خود در عرصه فرهنگ‌سازی و کمک به ارتقای منطقه فاصله گیرد، ‌بلکه بروز رخ‌دادهایی نظیر جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، اشغال کویت از سوی عراق، جنگ خلیج‌فارس، اتخاذ سیاست‌های تنش‌زا از سوی صدام و وقوع جنگ توسط آمریکا علیه عراق در سال 2003، این کشور را بر سکوی بحران‌سازترین کشورهای منطقه قرارداد و عوارضی نظیر حضور بیگانگان و افزایش بی‌ثابتی در خلیج‌فارس را برای منطقه در پی داشت.

این موضوع با سقوط دیکتاتوری حزب بعث و احیای فضای جدید که زمینه فعالیت احزاب و گروه‌های اجتماعی و سیاسی را به همراه داشت، حیات تازه‌ای به خود گرفته، تاجایی که حسیاست‌های شدیدی ایجاد کرده و طرح تحول در هندسه سیاسی اجتماعی منطقه را تقویت نموده است.

این حساسیت در حالی اهمیت مضاعف می‌یابد که به موضوع نفت عراق به منزله یکی از شاخص‌های استراتژیک در معادلات و مناسبات فرامرزی نگریسته شود که بر تمامی وجوه سیاست خارجی و تعاملات بین‌المللی این کشور سایه افکنده و دامنه تاثیرات آن بر سیاست و اقتصاد بین‌المللی و منطقه‌ای تسری دارد. در این‌باره تحلیلگران یکی از مهم‌ترین دلایل راهبردی آمریکا برای صرف هزینه بسیار جهت حمله به عراق را در چارچوب تسلط بر منابع عظیم انرژی این کشور می‌دانند. همچنین،‌ ذخایر نفتی و میزان رو به رشد تولیدات نفتی حکایت از جایگاه بی‌بدیل خاورمیانه و نقش رو به رشد عراق در سال‌های آتی دارد.

با در نظر داشتن جایگاه ویژه عراق در معادلات آمریکا و نگاهی به آمار هزینه‌ها و تلفات آمریکا مبنی بر کشته و مصدوم‌شدن تعداد زیادی از نظامی‌های آمریکایی، این سؤال مطرح می‌شود که خروج نیروهای آمریکایی تحت‌تأثیر چه عواملی صورت گرفته و آمریکایی‌ها چه درس‌هایی را از این جنگ گرفته‌اند؟

برای پاسخ به این سؤال تلاش‌شده تا موضوع خروج نظامیان آمریکا از دریچه نقش و تأثیر مؤلفه‌های منطقه‌ای بر سیاست‌ها و تصمیم‌سازی‌های ایالات متحده مورد مداقه قرار گیرد.

 

مؤلفه‌های منطقه‌ای تأثیرگذار بر سیاست خارجی آمریکا در عراق

اشغال عراق و سپس خروج نیروهای نظامی آمریکا اولاً به دلیل ماهیت موجود نظام بین‌الملل و جایگاه ایالات متحده به عنوان یک قدرت هژمون‌طلب و نقش آن در تأثیرگذاری به توازن قوا در سطح بین‌المللی، ثانیاً به دلیل شرایط ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک عراق در سطح منطقه خاورمیانه و حوزه خلیج‌فارس موجب بروز چالش‌ها و مقاومت‌های عمده شد.

در این نوشتار تلاش می‌شود تا ضمن بررسی واکنش‌های ماهوی مقاومت‌های ذاتی و فراگیر منطقه‌ای نسبت به اشغالگری آمریکا، بررسی عوامل و مؤلفه‌های داخلی در صحنه عراق و نیز معادلات منطقه‌ای مؤثر بر عراق از سال ۲۰۰۳ تا کنون پرداخت شود؛ سپس نتیجه‌گیری نهایی موضوع ارائه می‌گردد.

 

الف) واکنش‌های ماهوی و مقاومت‌های ذاتی به اشغالگری در منطقه

همان‌گونه که «میشل فوکو»[1] در تبیین روابط بر سر شکل‌گیری قدرت‌های هژمون در مسیر استیلاطلبی بر سایر مناطق اشاره می‌کند، روابط قدرت بدون مقاومت به وجود نمی‌آیند. همچنین باید توجه داشت که مردم منطقه خاورمیانه ضمن برخورداری از مشترکات فرهنگی، هیچ‌گاه نسبت به سیاست‌ها و تجاوزهای استعماری و خارجی بی‌تفاوت نبوده و به‌رغم وجود انواع دست‌اندازی‌ها در دوره‌های گوناگون، هویت و ماهیت خود را حفظ نموده است.

یکی از عناصر اصلی شکل‌دهنده به فرهنگ مشترک و هویت جمعی در خاورمیانه، عامل دین می‌باشد که بخش مهمی از هنجارها، بایدها و نبایدها و نهایتاً تصمیم‌سازی‌ها را در سطوح مختلف به خود اختصاص داده است.

نتیجه آن که یکی از دلایل و انگیزه‌های اصلی شکل‌گیری مقاومت‌های مردمی علیه اشغالگری آمریکا در عراق عموماً تحت‌تأثیر ارزش‌های دینی در برابر حضور و سلطه بیگانگان بوده است. بنابراین می‌توان چنین استنباط نمود که بروز انواع مقاومت‌ها نسبت به حضور بیگانگان و نظامیان آمریکایی در عرصه داخلی عراق و در ابعاد منطقه‌ای آن به دلیل ویژگی‌های ذاتی منطقه و برخاسته از فرهنگ مشترک مقاومت می‌باشد.

 

ب) مؤلفه‌ها و عوامل داخلی در عراق

مسائل عراق به شکل زایدالوصفی متأثر از صورت‌بندی‌های اجتماعی و به تبع آن شکاف‌های اجتماعی این کشور قرار داشته است. به عقیده گروهی از تحلیلگران ریشه بسیاری از چالش‌ها و بحران‌های این کشور از ابتدای تأسیس تاکنون در این نکته نهفته است. بروز اختلاف‌ها و شکاف‌های داخلی مانعی بر سر تشکیل دولت‌های منسجم و در نتیجه شکل‌گیری پلیس و ارتش قوی در عراق شده و راه را برای فعالیت‌های تروریستی و شکل‌گیری بحران‌های امنیتی هموار می‌سازد.

عامل دیگر بحران‌ساز مربوط به ساختار سیاسی متمرکز عراق و موضوع منطقه فدرال در شمال این کشور می‌باشد. سیستم فدرالیسم به صورت فراگیر در سطح ملی و سایر نقاط حاکم نبوده و لذا فقط تضمین‌کننده امتیازات گسترده‌تر در در منطقه کردنشین گردیده است. این امر باعث شده ضمن ایجاد اختلاف سیاستمداران کرد با دولت برای ملحق‌نمودن مناطق همجوار، تمایل گروه‌های دیگر برای کسب خودمختاری از دولت افزایش یابد. این موضوع با توجه به گسیختگی‌های اجتماعی عراق می‌تواند موجب بحران تجزیه عراق و مشکلات در خصوص تمامیت ارضی شود.

چالش دیگری که این کشور را تهدید می‌کند، ایجاد نزاع‌های سیاسی از طریق دامن‌زدن به اختلافات قومی - مذهبی است که تکیه بر آن می‌تواند به ورای مرزهای عراق نیز سرایت کند.

 

شیعیان عراق

شیعیان عراق که 65-63 درصد از جمعیت حدود ۳۱ میلیون نفری[2] این کشور را تشکیل می‌دهند بیشترین تعداد از کل جمعیت شیعیان کشورهای حوزه عربی خلیج‌فارس و اتحادیه عرب را تشکیل می‌دهند.[3] نظری در تاریخچه شکل‌گیری عراق نشان می‌دهد مبارزاتی که به رهبری شیعیان، نظیر انقلاب ۱۹۲۰ علیه بریتانیا و یا مبارزات برای استقلال این کشور که از سوی قبایل و روحانیان شیعی هدایت می‌شده به شدیدترین وضع سرکوب گردیده است.

در همین رابطه دو عامل موجب افزایش حساسیت‌ها نسبت به آینده شیعیان گردیده است. نخست آن که تمرکز جغرافیای سیاسی شیعیان در حوزه‌ای واقع شده که مرکز ثروت اقتصادی و منابع استراتژیک خاورمیانه و دنیاست. ثانیاً جنبش‌های شیعی می‌تواند به منزله موتور محرکه‌ای جهت ایجاد جنبش‌های اجتماعی فراگیر با سایر اقلیت‌ها بر ضد حکومت‌های دیکتاتوری محسوب شود.

عموماً شیعیان به دلیل داشتن تفوق در بافت جمعیتی بیش از سایرین خواستار برقراری حکومت مردم‌سالار و تحقق ثبات و امنیت می‌باشند. شیعیان در دوره حاضر با توجه به سیاست جمهوری اسلامی ایران مبتنی بر حمایت از روند ثبات و امنیت کشور همسایه از طریق افزایش قدرت‌یابی دولت دموکراتیک و مشارکت گروه‌های فعال در صحنه عراق بهره برده‌اند.

 

اهل‌سنت عراق

اعراب سنی عراق تا پیش از سقوط صدام همواره در موضع برتری قرار داشتند و به‌رغم در اقلیت بودن اجتماعی، حیات سیاسی عراق را رقم می‌زدند. اما این تفوق همزمان با از میان رفتن شاکله قدرت سیاسی، هویت و حکومت عراق بعد از حمله نظامی آمریکا و سقوط صدام تغییر یافت.

لذا طبیعی است که سیاستمداران سنی در دوره جدید با وجود کسب امتیازات قابل‌توجه نسبت به سایر گروه‌ها، نسبت به فرایند تحولات نظیر قانون اساسی جدید، ایجاد نظام فدرالیسم، بعثی‌زدایی و نحوه توزیع عواید و ثروت‌های نفتی عراق اعتراضاتی داشته باشند. از همین رو برقراری ارتباط و امتیازگیری برخی گروه‌های سنی افراطی از کشورهای عرب منطقه به ویژه عربستان و حتی برخی موضع‌گیری‌ها علیه ایران، در این قالب ارزیابی می‌شود.

 

اقوام کرد عراق

از زمان پیدایش دولت مدرن در عراق، مسئله کردها و هویت‌طلبی آن‌ها برای دولت‌های مختلف مسئله‌ساز بوده و این موضوع در مواقعی حتی کلیت نظام و تمامیت ارضی عراق را به چالش کشیده است.

در همین چشم‌انداز رهبران کرد در فرصت‌های مختلف با توجه به متغیرهایی نظیر تغییر فضای سیاسی داخلی عراق، شرایط منطقه‌ای و کشورهای همسایه و... همواره مقولاتی چون کردستان بزرگ و خودمختاری را در دستور کار خود داشته‌اند که مهم‌ترین نمونه آن به دوره جنگ دوم خلیج‌فارس بازمی‌گردد که طی آن کردها با استفاده از فرصت ایجادشده و از طریق سازوکارهای سازمان ملل، دولت خودمختار کردستان را تشکیل دادند.

نکته دیگر آن که برخی از رهبران کرد به دلیل جایگاه ژئوپلیتیک و نیز اقلیت‌بودن در عراق به گونه‌ای خود را نیازمند حمایت‌های خارجی نظیر آمریکا در ساخت قدرت و سیاست می‌دانند.

 

ادامه دارد... .

 

منبع: بهنام سرخیل، فصلنامه سیاست خارجی، سال بیست و ششم، شماره 3،‌ پاییز 1391

 

[1]. Michel Foucault

[2]. بر اساس گزارش خبرگزاری مهر به نقل از پایگاه الکوثر عراق، وزیر برنامه‌ریزی و توسعه عراق اعلام کرد بر اساس نتایج سرشماری نفوس و مسکن که اخیراً در استان‌های مختلف این کشور انجام شده، جمعیت عراق بیش از ۳۱ میلیون و ۶۴۴ هزار می‌باشد.

[3]. برای مقایسه به «WorldAtlas.CD.2009» مراجعه شود. جمعیت شیعیان لبنان که دومین جامعه بزرگ شیعی عرب را تشکیل می‌دهد ۲.۱ میلیون نفر است.

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی
پایگاه صهیون‌پژوهی خیبر

پایگاه صهیون‌پژوهی خیبر

شبکه‌ای برای شناخت شدیدترین‌‌دشمن

امام خامنه ای (حفظه الله تعالی):

امروز دشمن اصلی ما در دنیا، صهیونیست و استکبار است. پلیدتر از آمریکا، دولت صهیونیست، در فلسطین اشغالی است. چرا؟ چون بالاخره دولت آمریکا، یک دولت و متّکی به یک ملت است. در صورتی که اساساً دولت غاصب صهیونیستی، متّکی بر یک ملت نیست! ملت ساکن آن مناطق، ملتی است که امروز آواره است! اسراییل، از اوّل با ظلم و آدمکشی، با دروغ و فریب به وجود آمده است. مردم فلسطین، در خارج از فلسطین، با حال کوخ نشینی و اردوگاه نشینی زندگی می‌کنند. خانه‌های آنها و وطن آنها در اختیار کسانی است که از اروپا، از استرالیا، از آمریکا، از آسیا و از آفریقا به آن جا رفته‌اند و یک ملت جعلی و دروغین به وجود آورده‌اند و در آن جا به نام یک ملت، زندگی میکنند و دولتی هم دارند! اساساً چنین ملتی، وجود و هویّتی ندارد.