جغرافیا، سیاست و جامعه؛ جریان­‌شناسی جعل روایات در ذم و مدح بلاد - خیبر

یادداشت ویژه:

جغرافیا، سیاست و جامعه؛ جریان­‌شناسی جعل روایات در ذم و مدح بلاد

۲۵ فروردین ۱۳۹۸ ۱۰:۴۸

اساسا اسلام آوردن علمای یهودی بعد از رحلت پیامبر (ص) با هدف ایجاد رقیب برای اهل بیت علیهم السلام بود تا نظام سیاسی بتواند افزون بر ابعاد سیاسی، ابعاد فرهنگی-اجتماعی و علمی ایشان را نیز تحت تاثیر قرار دهد و مردم را از طرف آنها دور کند. مهم­ترین ابزار آنها در این اقدام، جعل روایات بود. بخشی از این جعل روایات در مورد سرزمین­ها و اقوام بود.

پایگاه صهیون‌پژوهی خیبر، برخی تاریخ را شرح حال حاکمان می­دانند و تاریخ­نویسان را منشیان دربار حاکمان. بدون اینکه بخواهیم درباره این گزینه قضاوت کنیم، حاکمان در برخی موارد در جهت­دهی به برخی مطالب تاریخ نقش داشته­اند.

توجه به این نکته می­تواند ما را به نکته دیگری رهنمون کند که تاریخ به عنوان یک علم با سایر علوم ارتباط دارد. با بررسی اینکه تاریخ چگونه به یک علم تبدیل می­شود که در یک نظام علمی با سایر علوم تعامل دارد، می­توان از تعامل بین تاریخ و سیاست سخن گفت.

در این مجال می­توان این نکته را مطرح کرد که بسیاری از شرح­حال­نویسی­ها و توصیف­انگاری در مورد شهرها با انگیزه­های سیاسی انجام شده است. در اینجا پای علم حدیث هم به بحث باز می­شود. در کنار هم قرار دادن سه علم تاریخ، علوم سیاسی و حدیث پرده از این واقعیت برمی­دارد که انگیزه سیاسی دلیل جعل روایات مدح و ذم بلاد است. برخی از روایات در مورد بلاد و اقوام با انگیزه­های وطن­دوستی و قوم­گرایی جعل شدند ولی بسیاری از این جعل احادیث با منشأ سیاسی بود.

فهم این نکته با توجه به دو مسئله زیر بهتر انجام می­شود:

  1. مسلمانان و تازه­مسلمانان محبت و ارادت قلبی به رسول الله (ص) داشتند به ویژه کسانی که پیامبر (ص) را درک نکرده بودند ولی وصف ایمان و بزرگواری او را شنیده بودند. آنها علاقه زیادی به شنیدن احادیث پیامبر داشتند. از این جهت حدیث به عنوان یک رسانه قوی مورد استقبال مردم قرار گرفت. طبیعی بود که هر گروهی که بر این رسانه مسلط می­شد، قدرت مدیریت فرهنگی و اجتماعی جامعه را نیز در دست می­گرفت.
  2. پس از پیامبر سپاه قدرتمند اسلام به فتح سرزمین­های زیادی مبادرت کرد. بسیج کردن مردم برای شرکت در جنگ نیاز به تبلیغات و اقدامات رسانه­ای شورانگیز، مهیج و بسیج­کننده داشت. جعل احادیثی در مورد شهرها می­توانست برای آنها فضیلت یا رذیله­ای را ایجاد کند که حاکمان بر اساس آن بتوانند به سوی آن شهرها لشگرکشی کنند و یا اینکه شرکت در سپاه آن شهر را توجیه کنند.

 

بخش زیادی از تحریف­گری احادیث در ذم و مدح بلاد، حاصل فعالیت­های مخرب عالمان یهودی مسلمان­نماست که در راستای تامین اهداف خود تلاش داشتند شام و بنی­امیه را به عنوان وارثان نظام سیاسی رسول الله در بین جامعه اسلامی جا بیندازند و تمرکز توجه مسلمانان از مکه و مدینه و اهل بیت پیامبر علیهم السلام خارج کنند.

اساسا اسلام آوردن علمای یهودی بعد از رحلت پیامبر (ص) با هدف ایجاد رقیب برای اهل بیت علیهم السلام بود تا نظام سیاسی بتواند افزون بر ابعاد سیاسی، ابعاد فرهنگی-اجتماعی و علمی ایشان را نیز تحت تاثیر قرار دهد و مردم را از طرف آنها دور کند. مهم­ترین ابزار آنها در این اقدام، جعل روایات بود. بخشی از این جعل روایات در مورد سرزمین­ها و اقوام بود.

به طور کلی محور این جعل روایات را می­توان بر سه محور ترسیم کرد:

مدح بنی­ امیه به ویژه معاویه

علمای یهودی تازه مسلمان شده که بعد از عثمان به شام رفتند، از موقعیت و اعتباری که در این سال­ها در جوار حکومت و خلافت اسلامی کسب کرده بودند، نهایت استفاده را بردند و احادیثی را در خدمت به بنی­امیه جعل کردند. افرادی همچون ابوهریره که از مقربان معاویه بود و ابن‌عمر و استادشان کعب‌الاحبار که کاهن یهودی نومسلمان بود، به نفع معاویه و حکومت امویان، این روایات را در بین مردم پخش می‌کردند.[۱]

کعب‌الاحبار در زمان خلافت عثمان به شام رفت و مورد توجه معاویه قرار گرفت. معاویه برای تثبیت قدرتش از او بهره‌برداری کرد و به او امر کرد که احادیثی در فضیلت شام جعل کرد. کعب، با این روایات جعلی، مسلمانان را به سکونت در شام تشویق می‌کرد و هدف از این کار، وجود نیروی بیشتر برای سپاه معاویه بود.[۲]

علمای یهودی تازه مسلمان با جعل روایاتی در مورد سرزمین شام و سپاه آن، برای این سرزمین تقدس و فضیلت جعل کردند. این اقدام عملکرد بنی­امیه را در قتل و عام­های بعدی توجیه می­کرد و در کمک به معاویه در جلب همکاری اجتماعی و توجیه اقدامات علیه امام علی و امام حسن علیهما السلام تاثیر زیادی داشت.

دامن زدن به جنگ­ مسلمانان با مسیحیان

برخی از روایاتی که علمای یهودی تازه مسلمان شده جعل کردند در مورد شهرهای مسیحی­نشین بود که مسلمانان را به جنگ با این شهرها و ویرانی آنها سوق می­داد. این روایات جنگ بین مسلمانان و مسیحیان را رقم می­زد و به نوعی به حذف و تضعیف رقبای یهودیان منجر می­شد. چنانکه ابوهریره در مورد شهرهای مهم امپراطوری روم روایتی را از پیامبر(ص) جعل کرد که «… چهار شهر از شهرهای جهنم در دنیاست: قسطنطینیه، طبریه، انطاکیه سوخته و صنعاء…»[۳]

در حدیثی منسوب به ابوهریره، از پیامبر(ص) نقل کرده که پیش از قیامت فردی (مهدی) از اهل بیت پیامبر(ص) به حکومت می‌رسد و او قسطنطینیه و جبل دیلم را فتح می‌کند.[۴] مژدة فتح قسطنطنیه پیش از قیامت در روایتی دیگر به نقل از ابوهریره نیز آمده است.[۵] در روایتی از ابوهریره که ابن‌عساکر سند و متن آن را غریب دانسته، به جهاد در اطراف انطاکیه اشاره شده است.[۶]

فضیلت شام و بیت المقدس

در دوران معاویه احادیث فراوانی در فضایل شام و دمشق جعل شد که حتی شام را بر مکه و مدینه برتری می‌داد.[۷] این احادیث به مقداری بود در اثر مستقلی قرار گرفت[۸]  و کتاب­های مفصلی مانند «فضائل الشام و دمشق» (تألیف ۴۳۵ق در دمشق) اثر ابوالحسن علی بن محمد ربعی مالکی (م ۴۴۴ق) نوشته شد. افزون بر این رساله‌هایی در مدح شام نوشته شد؛ مانند رسالة عبدالکریم بن محمد سمعانی (م ۵۶۲ق) و رسالة عبدالغنى بن امیر شاه (م ۹۹۱ق) [۹]

جلد اول «تاریخ مدینة دمشق»، به فضائل شام و نقاط گوناگون آن مانند دمشق، بیت‌المقدس می­پردازد.[۱۰]  افزون بر این تعداد زیادی از این‌گونه روایات را می‌توان در«کنز العمال» یافت.[۱۱]

در روایات جعلی در مدح شام، علاوه بر بیان فضل دمشق و ذکر آن در کنار مکه و مدینه، بر مقدس بودن نقاط خاصی از شام چون بیت‌المقدس و صخرة آن و کوه طور تأکید شده است چنانکه ابوهریره از پیامبر(ص) نقل کرد که «چهار شهر در دنیا از شهرهای بهشت است: مکه، مدینه، بیت‌المقدس و دمشق … و همانا آب‌های جاری و بادهای زاینده از زیر صخرة بیت‌المقدس خارج می‌شود»[۱۲] یا اینکه «منشأ تمامی رودها و ابرها و دریاها و بادها از زیر صخرة بیت‌المقدس است.[۱۳]»

در مورد فضائل قدس کتاب‌های مستقلی نوشته شده که نشان‌دهندة حجم روایات دراین‌باره است. کتاب­هایی با عنوان «فضائل القدس» از ابوالمواهب حسن بن عدل شافعی دمشقی معروف به ابن‌صصری (۵۳۷-۵۸۶ق) و از ابن‌جوزی (۵۰۸-۵۹۷ق) و از قاسم فرزند ابن‌عساکر صاحب «تاریخ مدینة دمشق» (۵۲۷ – ۹ صفر ۶۰۰ق) نوشته شد. «فضائل بیت‌المقدس» نوشته محمد بن عبدالواحد بن احمد مقدسی (۵۶۹-۶۴۳ق)، «الانس فی فضائل القدس» نوشته قاضی امین‌الدین احمد بن محمد بن حسن شافعی (زنده در سدة هفتم)و  «فضائل القدس والشام» نوشته ابوالمعالی مشرف بن ابراهیم مقدسی (م ۸۳۸ق) نمونه­های دیگر در این مورد هستند.[۱۴]

در دوران خلافت معاویه، کعب‌الاحبار روایات جعلی را در مورد فضیلت قدس رواج می‌داد. [۱۵]

اهمیت و فضیلت قدس در شام تاحدی پیش رفت که در ماجرای قیام ابن‌زبیر بر ضد امویان که وی مکه را در اختیار گرفته بود، عبدالملک بن مروان از رفتن اهالی شام به حج منع کرد و از آنان خواست پیرامون صخرة بیت‌المقدس طواف کنند و حتی بر روی صخره قبه‌ای ساخت. رسم طواف بیت‌المقدس بعد از وی تا سقوط بنی‌امیه برقرار بود.[۱۶]

این اقدامات علمای یهودی مسلمان­نما که با هماهنگی بنی­امیه و در راستای منافع آنها انجام می­شد، با هدف دوری مسلمانان از مدینه که محل استقرار اهل بیت علیهم السلام و پایگاه اسلام بود انجام می­شد، ضمن اینکه مشروعیت­بخش اقدامات معاویه و تقدس­بخش سرزمین­هایی بود که برای یهود مهم بود.

 

دکتر محسن محمدی

 

 

[۱] . دراسات فی الحدیث والمحدثین، هاشم معروف حسنی، ص ۹۵-۹۱، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۸ق؛ یهود بثوب الإسلام، نجاح طائی، ص ۸۹-۹۰، بیروت / لندن: دار الهدى لإحیاء التراث، ۱۴۲۲ق.

[۲] . ر.ک: یهود بثوب الإسلام، نجاح طائی، ص ۸۹-۹۲، بیروت / لندن: دار الهدى لإحیاء التراث، ۱۴۲۲ق.

[۳] . الموضوعات، ابوالفرج عبدالرحمن­بن علی ابن­جوزی قرشی، ج۲، ص۵۱، تحقیق عبد الرحمن محمد عثمان، مدینه: المکتبة السلفیة، چاپ اول، ۱۳۸۶-۱۳۸۸ق.

[۴] . المنار المنیف فی الصحیح والضعیف، شمس­الدین ابی عبدالله محمد بن ابی بکر حنبلی دمشقی ابن­قیم جوزیة، ص ۱۴۷، چاپ عبدالفتاح ابوغدة، حلب، مکتب المطبوعات الاسلامیة، ۱۳۹۰ق.

[۵] . کمال­الدین عمر بن احمد بن ابی­جراده ابن­عدیم، بغیة الطلب فی تاریخ حلب، ج‏۱، ص۴۰-۳۹بیروت، دار الفکر، بی­تا.

[۶] . تاریخ مدینة دمشق، ابوالقاسم علی بن حسن بن هبة الله شافعی دمشقی ابن­عساکر، ج۱، ص۲۵۷، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.

[۷] . برای نمونه‌هایی از مرویات ابوهریره و کعب الاحبار در فضل شام، ر.ک: اضواء علی السنة المحمدیة، محمود ابوریه، ص ۱۷۱-۱۷۲، [قاهره]: نشر البطحاء، چاپ پنجم، بی­تا؛ کشف الخفاء ومزیل الإلباس عما اشتهر من الأحادیث على ألسنة الناس، اسماعیل عجلونی شافعی، ج۲، ص۲، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ سوم، ۱۴۰۸ق.

[۸] . ر.ک: اضواء علی السنة المحمدیة، محمود ابوریه، ص ۱۲۶-۱۲۷، [قاهره]: نشر البطحاء، چاپ پنجم، بی­تا.

[۹] . ر.ک: کشف الظنون، مصطفى­بن عبدالله کاتب چلبی حاجی خلیفة، ج۲، ص۱۲۷۵، تصحیح وتعلیق محمد شرف الدین یالتقایا و رفعت بیلگه الکلیسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی­تا.

[۱۰] . تاریخ مدینة دمشق، ابوالقاسم علی بن حسن بن هبة الله شافعی دمشقی ابن­عساکر، ج۱، ص۳۹۹-۲۰۱، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.

[۱۱] . ر.ک: کنز العمال فی سنن الاقوال والافعال، علاء الدین علی بن حسام الدین متقی هندی، ج۱۲، صص۲۹۲-۲۷۳، تحقیق بکری حیانی و صفوة سقا، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۹ق.

[۱۲] . الموضوعات، ابوالفرج عبدالرحمن­بن علی ابن­جوزی قرشی، ج۲، ص۵۱، تحقیق عبد الرحمن محمد عثمان، مدینه: المکتبة السلفیة، چاپ اول، ۱۳۸۶-۱۳۸۸ق.

[۱۳] . فضائل بیت المقدس، محمد بن عبدالواحد بن احمد مقدسی، ص ۵۷، تحقیق محمد مطیع حافظ، سوریه، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.

[۱۴] . ر.ک: کشف الظنون، مصطفى­بن عبدالله کاتب چلبی حاجی خلیفة، ج۱، صص۱۷۸، ۳۰۰؛ ج۲، ص۱۲۷۷، تصحیح وتعلیق محمد شرف الدین یالتقایا و رفعت بیلگه الکلیسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی­تا.

[۱۵] . تاریخ مدینة دمشق، ابوالقاسم علی بن حسن بن هبة الله شافعی دمشقی ابن­عساکر، ج۷۰، ص۱۲۰-۱۱۹، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق؛ البدایة والنهایة، ابوالفداء اسماعیل ابن­کثیر دمشقی، ج۲، ص۷۵، به کوشش علی شیری، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.

[۱۶] . تاریخ الیعقوبی، احمد بن اسحاق یعقوبی، ج۲، صص۲۶۱، ۲۶۹، ۲۸۱، بیروت، دار صادر، چاپ افست قم، بی­تا.

 

  • facebook
  • googleplus
  • twitter
  • linkedin
  • linkedin
  • linkedin
لینک خبر : https://kheybar.net/?p=20515

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *